มะเร็งต่อมลูกหมาก

การวินิจฉัยมะเร็งต่อมลูกหมาก

การตรวจทางทวารหนักและการตรวจเลือดหาค่าPSA เป็นการตรวจที่สำคัญในการค้นหาการเปลี่ยนแปลงของ

ต่อมลูกหมาก อย่างไรก็ตามการตรวจดังกล่าวอาจไม่ได้ชี้เฉพาะว่าการเปลี่ยนแปลงดังกล่าวเกิดจาก โรคมะเร็งต่อมลูกหมาก

หรือภาวะอื่นนอกเหนือจากโรคมะเร็ง

หากพบว่าค่า PSA  สูงขึ้น และ/หรือ ตรวจพบความผิดปกตจากการตรวจทางทวารหนัก ควรจะมีการตัดชิ้นเนื้อ

ต่อมลูกหมากไปส่งตรวจเพิ่มเติม เพื่อให้ได้คำวินิจฉัยที่แน่นอน การตัดชิ้นเนื้อใช้การตรวจด้วยคลื่นความถี่สูงทางทวารหนัก

(การตรวจโดยใช้คลื่นเสียงสะท้อนสร้างเป็นภาพของต่อมลูกหมากในจอภาพ) เป็นเครื่องมือช่วยในการบอกตำแหน่งในการ

ตัดชิ้นเนื้อ

หากตรวจพบโรคมะเร็งต่อมลูกหมากจากผลพยาธิวิทยาจากการตัดชิ้นเนื้อ จะสามารถบอกระดับความรุนแรงของ

ตัวโรค ซึ่งจะช่วยประเมินความเร็วในการเติบโตรวมถึงโอกาสการแพร่กระจายตามลักษณะของเซลล์ได้เช่นกัน

การตรวจด้วยคลื่นความถี่สูงทางทวารหนัก

การตรวจด้วยคลื่นความถี่สูงทางทวารหนัก (Transrectal ultrasound: TRUS) สามารถตรวจได้ในลักษณะ

ผู้ป่วยนอก ใช้เวลาในการตรวจประมาณ 5-15 นาที โดยใช้คลื่นเสียงสะท้อนสร้างเป็นภาพของต่อมลูกหมากในจอภาพ

การเตรียมตัวก่อนการตรวจด้วยคลื่นความถี่สูงทางทวารหนัก 

ผู้ป่วยจะได้รับคำแนะนำให้สวนอุจจาระเพื่อกำจัดอุจจาระและลมที่ตกค้างในไส้ตรง ซึ่งเป็นตัวขัดขวางการตรวจ

ด้วยหัวตรวจ

วิธีการตรวจด้วยคลื่นความถี่สูงทางทวารหนัก 

ผู้ป่วยจะถูกจัดให้นอนตะแคงซ้าย ซึ่งเป็นท่าที่สะดวกในการใส่หัวตรวจเข้าไปในส่วนของไส้ตรง หลังจากที่หัว

ตรวจผ่านเข้าไป ในไส้ตรงแล้วผู้ตรวจจะปรับภาพในจอให้เป็นภาพลักษณะพื้นฐานของต่อมลูกหมาก เพื่อใช้ในการเปรียบ

เทียบกับเนื้อเยื่ออื่นๆ

หลังจากที่ป้ายหัวตรวจขนาดเล็กด้วยสารหล่อลื่น หัวตรวจจะถูกสอดเข้าไปภายในบริเวณไส้ตรงและมีการปล่อย

คลื่นเสียงออกมา  ซึ่งคลื่นเสียงจะส่งเสียงสะท้อนเวลาผ่านเข้าไปในต่อมลูกหมาก  โดยโรคมะเร็งต่อมลูกหมากจะแสดง

ลักษณะคลื่นเสียงสะท้อนที่ไม่เหมือนต่อมลูกหมากปกติ คลื่นเสียงที่สะท้อนกลับไปยังตัวเครื่องตรวจจะถูกคอมพิวเตอร์

นำไปประมวลผลและสร้างเป็นภาพของต่อมลูกหมากในจอภาพ การตรวจดังกล่าวอาจทำให้รู้สึกไม่สบายตัวบ้างแต่เป็น

หัตถการที่ไม่ก่อให้เกิดอาการปวด ถึงแม้ว่าการตรวจด้วยคลื่นความถี่สูงทางทวารหนักจะไม่สามารถตรวจพบมะเร็งได้

ทุกรูปแบบ แต่ก็สามารถตรวจพบมะเร็งบางรูปแบบที่ตรวจไม่พบจากการตรวจทางทวารหนักได้

การตรวจด้วยคลื่นความถี่สูงทางทวารหนัก ใช้ในการประเมินขนาดต่อมลูกหมาก, ใช้ในการประเมินความหนา

แน่นของต่อมลูกหมาก ซึ่งอาจช่วยแยกภาวะต่อมลูกหมากโตจากโรคมะเร็งต่อมลูกหมากได้และช่วยนำทางเวลาต้องการ

ตัดชิ้นเนื้อจากต่อมลูกหมาก

ภาพจากจอภาพ

เนื้อเยื่อที่ปกติและผิดปกติมีการสะท้อนของคลื่นเสียงกลับมาแตกต่างกัน คอมพิวเตอร์จากเครื่องตรวจจะมีการ

ประมวลผลและสร้างภาพบนจอภาพเป็นลักษณะต่างๆ

-  บริเวณที่มีการสะท้อนของคลื่นเสียงเท่าๆตัวต่อมลูกหมาก (Isoechoic areas) : บ่งบอกถึงเนื้อเยื่อปกติ 

ซึ่งมีการสะท้อนกลับของคลื่นเสียงด้วยปริมาณเท่ากับคลื่นเสียงที่เนื้อเยื่อได้รับ

-  บริเวณที่มีการสะท้อนของคลื่นเสียงน้อยกว่าตัวต่อมลูกหมาก (Hypoechoic areas) : มีการสะท้อนกลับ

ของคลื่นเสียงด้วย ปริมาณน้อยกว่าคลื่นเสียงที่เนื้อเยื่อได้รับ มักบ่งถึงโรคมะเร็งต่อมลูกหมาก

-  บริเวณที่มีการสะท้อนของคลื่นเสียงมากกว่าตัวต่อมลูกหมาก (Hyperechoic areas) : มีการสะท้อนกลับ

ของคลื่นเสียงด้วยปริมาณมากกว่าคลื่นเสียงที่เนื้อเยื่อได้รับ มักบ่งถึงภาวะหินปูน หรือ นิ่วในต่อมลูกหมาก โดยปกติมักไม่

อันตรายหากไม่มีการติดเชื้อร่วมด้วย

ความหนาแน่นของ PSA

ผู้ชายส่วนใหญ่ในช่วงอายุที่พบโรคมะเร็งต่อมลูกหมากมักพบภาวะต่อมลูกหมากโตบางส่วนได้เช่นกัน ซึ่งจะทำ

ให้มีค่า PSA สูงได้ทำให้การวินิจฉัยโรคมะเร็งต่อมลูกหมากทำได้ยากขึ้น

ความหนาแน่นของ PSA  คือ การนำค่า PSA ไปหารด้วยขนาดของต่อมลูกหมากที่ประเมินจากการตรวจด้วย

คลื่นความถี่สูงทางทวารหนัก ซึ่งช่วยในการแยกภาวะต่อมลูกหมากโตจากโรคมะเร็งต่อมลูกหมากได้

ภาวะต่อมลูกหมากโต พบว่ามีระดับ PSA ไม่เกิน 15% เทียบกับขนาดของต่อมลูกหมาก ส่วนระดับ PSA ที่

มากกว่า 15% ให้สงสัยโรคมะเร็งต่อมลูกหมาก และจำเป็นต้องตัดชิ้นเนื้อตรวจเพิ่มเติม

การตัดชิ้นเนื้อต่อมลูกหมาก

หากสงสัยโรคมะเร็งต่อมลูกหมาก  แนะนำให้มีการตัดชิ้นเนื้อต่อมลูกหมาก  การตัดชิ้นเนื้อต่อมลูกหมากเป็น

หัตถการที่นำเนื้อเยื่อ ต่อมลูกหมากตัวอย่างจำนวนเล็กน้อยมาตรวจด้วยกล้องจุลทรรศน์โดยพยาธิแพทย์ ซึ่งเป็นแพทย์

ผู้เชี่ยวชาญด้านการวินิจฉัยโรคจากลักษณะของเซลล์, เนื้อเยื่อ หรืออวัยวะ

หัตถการดังกล่าวใช้เวลาเพียงเล็กน้อยประมาณ 15 นาทีและสามารถทำได้ในห้องตรวจโดยใช้การตรวจด้วย 

คลื่นเสียงความถี่สูงทางทวารหนักช่วยในการสร้างภาพบอกตำแน่งของต่อมลูกหมาก การตรวจมีการใช้ยาชาเฉพาะที่

และใช้คลื่นเสียงความถี่สูงช่วยบอกตำแหน่งที่จะตัดชิ้นเนื้อ อุปกรณ์ที่ใช้ตัดชิ้นเนื้อ เรียกว่า Biopsy gun มีลักษณะ

เป็นอุปกรณ์ขนาดเล็กพกพาสะดวก มีเข็มตัดชิ้นเนื้อขนาดเล็ก ใช้ตัดผ่านเนื้อเยื่อต่อมลูกหมากที่สงสัยว่ามีความผิดปกติ

ผ่านผนังของไส้ตรง

ผนังของไส้ตรงมีความบางจึงสามารถใช้เข็มตัดชิ้นเนื้อได้ตรงเป้าหมายและก่อให้เกิดการบาดเจ็บต่อเนื้อเยื่อ

ข้างเคียงน้อยเมื่อตัดชิ้นเนื้อ เข็มตัดจะตัดชิ้นเนื้อออกมาเป็นรูปทรงกระบอกเล็กๆ (ขนาดประมาณ 1/2นิ้ว ถึง 1/16 นิ้ว) 

ซึ่งเรียกว่า Core biopsy ด้วยความเร็วไม่ถึงวินาที

เข็มตัดมีขนาดเล็ก มีขนาดเส้นผ่านศูนย์กลางเพียง 1.2 มิลลิเมตร ยาวไม่ถึง 1/2 นิ้ว และมีความเที่ยงตรงมาก

ปลอกหุ้มจะเปิดออกเมื่อตัวเข็มเข้าไปในต่อมลูกหมาก จะปิดเมื่อได้เนื้อเยื่อตัวอย่างแล้ว และตัวเข็มก็จะถูกเก็บกลับเข้าไป 

การตัดชิ้นเนื้อ 6 ส่วน เป็นการตัดชิ้นเนื้อต่อมลูกหมากที่นิยมมากที่สุด โดยเป็นการตัดชิ้นเนื้อโดยสุ่มใน 6 

บริเวณ (ส่วนบน, ส่วนกลาง, ส่วนล่าง, ด้านขวา, ด้านซ้าย) เพื่อจะได้เป็นตัวแทนของต่อมลูกหมากในบริเวณต่างๆ และ

สามารถบอกการลุกลามของตัวโรคได้

ผลพยาธิวิทยาจากการตัดชิ้นเนื้อจะไม่รายงานผลทันทีหลังหัตถการ เนื้อเยื่อตัวอย่างจำเป็นต้องได้รับการตรวจ

ประเมินอย่างละเอียดโดยพยาธิแพทย์เป็นผู้รายงานผลเสียก่อน

การเตรียมตัวก่อนตัดชิ้นเนื้อ

การเตรียมตัวเหมือนการเตรียมตัวก่อนตรวจด้วยคลื่นความถี่สูงทางทวารหนัก โดยผู้ป่วยควรได้รับการแนะนำ 

ให้สวนอุจจาระก่อนการตรวจเพื่อกำจัดอุจจาระและลมที่ค้างอยู่ในส่วนของไส้ตรง ซึ่งจะเป็นตัวขัดขวางการตรวจด้วย

หัวตรวจ

นอกเหนือจากนี้ผู้ป่วยควรรับประทานยาปฏิชีวนะในคืนก่อนทำหัตถการตัดชิ้นเนื้อ และได้รับต่อไปอีก 24-48 

ชั่วโมง หลังจากทำหัตถการแล้ว เพื่อป้องกันการติดเชื้อ และควรหยุดยาแก้ปวด/แก้อักเสบ เช่น Ibuprofen, Advil, 

Motrin เป็นเวลา 3 วันก่อนทำหัตถการตัดชิ้นเนื้อ

ความเสี่ยงและภาวะแทรกซ้อน

สามารถมีเลือดออกได้เล็กน้อยหลังตัดชิ้นเนื้อ เพราะว่าตัวเข็มจะผ่านเข้าไปในบริเวณของหลอดเลือดดำเล็กๆ

อาจพบเลือดในน้ำปัสสาวะ,น้ำอสุจิ และ มีการเคลื่อนตัวของลำไส้ได้ใน 2-3 วัน  ถึง 2-3 สัปดาห์หลังหัตถการ ภาวะ

แทรกซ้อนที่รุนแรงได้แก่ ภาวะเลือดออกมาก และการติดเชื้อบริเวณต่อมลูกหมากหรือทางเดินปัสสาวะ เกิดขึ้นได้น้อย

มาก โดยพบน้อยกว่า 1% ของผู้ป่วย

การผ่าตัดต่อมลูกหมากออกทางท่อปัสสาวะ (Transurethral resection of the prostate)

เนื้อเยื่อต่อมลูกหมาก  อาจเก็บได้จากการผ่าตัดต่อมลูกหมากออกทางท่อปัสสาวะ  ซึ่งเป็นการผ่าตัดเพื่อรักษา

ภาวะต่อมลูกหมากโต โดยการผ่าตัดจะตัดเนื้อเยื่อส่วนที่ไปกดอยู่รอบบริเวณท่อปัสสาวะ (ท่อที่นำปัสสาวะจากกระเพาะ

กระเพาะปัสสาวะผ่านอวัยวะเพศชายปล่อยออกนอกร่างกาย) เครื่องมือที่ใช้มีลักษณะเป็นลวดขดเป็นวงที่ส่วนปลายสอด

ผ่านอวัยวะเพศชายทางท่อปัสสาวะไปยังต่อมลูกหมาก  กระแสไฟฟ้าที่ผ่านขดลวดจะสร้างความร้อนเพื่อใช้ตัดชิ้นเนื้อ

ออกมา เนื้อเยื่อตัวอย่างที่ได้จากการผ่าตัดจะถูกตรวจสอบโดยพยาธิแพทย์ว่ามีมะเร็งหรือไม่  ถึงแม้ว่าภาวะต่อมลูกหมาก

โตจะไม่ใช่โรคมะเร็ง แต่ก็อาจพบโรคมะเร็งต่อมลูกหมากและภาวะต่อมลูกหมากโตได้ในต่อมลูกหมากเดียวกันและใน

เวลาเดียวกัน

ระดับความรุนแรงของมะเร็ง

หากตรวจพบโรคมะเร็งต่อมลูกหมากจากผลพยาธิวิทยาจากการตัดชิ้นเนื้อ จะสามารถบอกระดับความรุนแรง

ของตัวโรค ซึ่งจะช่วยประเมินความเร็วในการเติบโตรวมถึงโอกาสการแพร่กระจายตามลักษณะของเซลล์ได้เช่นกัน

ระบบการประเมินความรุนแรงของมะเร็งนิยมใช้ Gleason grading โดยจะประเมินความรุนแรงเป็นระดับ 

1 ถึง 5 ตามลักษณะของเซลล์ที่พบจากกล้องจุลทรรศน์

เซลล์มะเร็งที่ยังคงมีความคล้ายคลึงกับเซลล์ของต่อมลูกหมากปกติ มีรูปแบบเดียว ขอบเขตชัดเจน จะจัดอยู่ใน

กลุ่ม well-differentiated (Gleason grade 1 และ 2) ยิ่งลักษณะของเซลล์มะเร็งมีความคล้ายคลึงกับเซลล์ต่อม

ลูกหมากปกติมากเท่าไหร่ก็จะยิ่งแสดงพฤติกรรมคล้ายกับเซลล์ปกติมากเท่านั้น และจะมีพฤติกรรมรุกรานก้าวร้าวแบบ

มะเร็งน้อยลงเช่นกัน

Gleason grade 3 ซึ่งเป็นระดับที่พบบ่อยที่สุดมีลักษณะของเซลล์ที่เป็น moderately differentiated 

ซึ่งยังพอมีลักษณะของ well-differentiated ให้เห็นอยู่บ้าง แต่ขอบเขตของรอยโรคจะไม่ชัดเจนเท่า

เซลล์ชนิด Poorly differentiated ไม่มีรูปแบบของการเปลี่ยนแปลงที่ชัดเจน ขอบเขตไม่ชัดเจนและมีลักษณะ 

ที่แตกต่างจากเซลล์ต่อมลูกหมากปกติ (Gleason grade 4 และ 5) ซึ่งบ่งถึงระดับโรคที่รุนแรง

Gleason grade เทียบกับ Gleason score

มะเร็งต่อมลูกหมากมักมีพื้นที่ที่มีเกรดต่างกัน การใช้ Gleason score ร่วมกับการแบ่งเกรด ยกตัวอย่างเช่น

ถ้ารูปแบบของเซลล์ที่พบมากที่สุดเป็น grade 4 และรูปแบบของเซลล์ที่พบบ่อยรองลงมาอันดับ 2 เป็น grade 3 ดังนั้น

จะมี Gleason score 4+3 = 7 คะแนน  ถ้าเซลล์มะเร็งที่พบมีรูปแบบเดียว  อาจจะมี Gleason score น้อยเพียง 

1+1= 2 คะแนน หรืออาจจะมากถึง 5+5 = 10 คะแนน 

ค่า Gleason score 2 ถึง 4 คะแนน จัดเป็น well-differentiated , 5-6 คะแนน จัดเป็น moderately 

differentiated และ 7-10 คะแนน จัดเป็น poorly differentiated มะเร็งที่มีค่า Gleason score สูงมีความ 

เป็นไปได้สูงที่จะพบการกระจายของโรคไปนอกต่อมลูกหมากแล้วตั้งแต่เวลาที่ตรวจพบ

ความสำคัญของ Gleason score ต่อการพยากรณ์โรค

โดยทั่วไป Gleason score ที่ต่ำกว่า บ่งบอกว่าตัวโรครุนแรงน้อยกว่าและมีการพยากรณ์โรคที่ดีกว่า 

(ผลของการรักษาหรืออัตราการรอดชีวิตระยะยาว) ส่วน Gleason score ที่สูงกว่า บ่งบอกว่าตัวโรครุนแรงมาก

กว่าและมีการพยากรณ์โรคสำหรับอัตราการรอดชีวิตและการแพร่กระจายของโรคไปส่วนอื่นที่แย่กว่า